বাট

 
    পুৰুষোত্তমে‍ খিৰি‍কীৰে‍ বাহিৰলৈ চালে। ব্যস্ত চহৰখনৰ ব্যস্ত ৰাজপথটো বহু দূৰলৈকে‍ দেখা যায়। দিনত এই ৰাজপথটো অতি ব্যস্ত হৈ থাকে। তাতে ওচৰতে য়ুনিভাৰ্ছি‍‍টিখন থকা বাবে সকলো সময়তে প্রাণচঞ্চল হৈ থাকে ঠাইখিনি। এতিয়া নিমাওমাও৷ মাজৰাতি চহৰখন শুইছে, লগতে বাটটোও। খিৰিকীৰে‍ দেখা ষ্ট্ৰীটলাইট দুটাৰ পোহৰ আহঁতজোপাত পৰিছে। আহঁতজোপা নির্বিকাৰ। কিন্তু পুৰুষোত্তম নির্বিকাৰ হৈ থাকিব পৰা নাই, দুচকু জাপ খোৱা নাই, টোপনি অহা নাই।
            তুমি সর্বসাক্ষী     আত্মা হৃষীকেশ
                    জানাহা মোৰ চিত্তক।
            শৰণাগতক     মই আতুৰক
                    উপেক্ষা কৰা কিসক।”
 
    নামঘোষাৰ পদফাকি মনতে বিৰবিৰালে, পুৰুষোত্তমে। একোঠলীয়া ‘ঘৰ’খনৰ পৰা ওলাই আহিল পুৰুষোত্তম। দ্বিতীয় মহলাৰ বেলকনিটোৰ পৰা অঞ্চলটো ভালকৈয়ে দেখা যায়। ফাগুন মাহৰ পাতবোৰ সৰি যোৱাৰ পাছত লঠঙা গছবোৰৰ ফাঁকে ফাঁকে দেখা যায় বহু দূৰলৈকে। পুৰুষোত্তমে এই নির্জন ৰাতি চায়েই থাকিব যেন এই বাটটো। হঠাৎ এনে লাগিল— নিজৰ জীৱনটোও যেন এনেকুৱাই। এই ৰাতিৰ বাটটোৰ নিচিনা। দীঘল, একা-বেঁকা, সৰীসৃপৰ দৰে অন্তহীন এটা বাট। লক্ষ্যহীন এক জীৱন।
    এবাৰ সি ভাবিলে, কাষৰ কোঠাটোত থকা প্রকাশক মাত দিওঁ নেকি, পিছে‍ একো লাভ নাই। কোনোবা সমবয়সীয়া ছোৱালীৰ লগত ৱাট্‌ছ্‌এপত মেছেজ কৰাত ব্যস্ত চাগে‍! প্রকাশক মাতিওতো লাভ নাই, কাৰণ প্রকাশৰ লগত কি পাতিব? তদুপৰি কথা-বতৰা এষাৰ পাতিব পৰাকৈ সিমান পৰিপক্বও হোৱা নাই প্রকাশ।
    “হেই পুৰু! আই হেভ ছেণ্ট য়ু এন ই-মেইল, এণ্ড্ কাইণ্ড্‌লি ৰি‍প্লাই ছুন।—মার্টিনা।’’ মার্টিনাৰ ৱাট্‌ছ্‌এপ মেছেজটো মনত পৰি গ‘ল তাৰ। পুৰুষোত্তমে আবেলিয়েই মার্টিনাৰ ই-মেইলটো তলৰ অফিচৰ কম্প্যুটাৰটোত পঢ়ি‍ আহিছিল। কিন্তু মেইলটোৰ উত্তৰ কি দিব সেইটোহে চিন্তা কৰি এতিয়ালৈকে উলিয়াব পৰা নাই সি। দিব লাগিব কিবা এটা উত্তৰ, কিন্তু তাৰ আগতে কিছুমান বাট উলিয়াব লাগিব, জটিল হ‘ব। কিন্তু উলিয়াব লাগিব। সি প্রবোধ দিলে নিজকে, কিন্তু, নাই, মনটোৱে‍‍ একোকে মানিব খোজা নাই। ক’ৰবাত যেন হেৰাই গৈছে সেই আত্মবিশ্বাস, সেই দৃঢ়তা। বিছনাখনত বহি পুৰুষোত্তমে এন্ধাৰ বেৰখনলৈ চাই ৰ’ল।

 
    ‘গুৰুভটিমা’ গাওঁতে‍ই যতীন বৰবায়নে বুজিছিল, পুৰুষোত্তমৰ কণ্ঠত সুৰ আছে, শোক আছে, ভক্তিৰ আকূতি আছে। পাৰিব ল’ৰাটোৱে‍৷ পুৰুষোত্তমৰো আগ্রহ আছিল। কম সময়তে অভ্যস্ত হৈ পৰিছিল। নিজ ঠাইৰ সকলো দায়িত্ব আস্থাৰে‍ পালন কৰাৰ লগতে, নিজৰ নম্ৰ আৰু অন্তৰ্মুখিতাৰ বাবে প্রিয়ভাজন হৈছিল। উজনিৰ বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ পৰা সত্ৰৰ বহাতে পঢ়িয়েই বি. এ.–টোও পাছ কৰিলে সি৷ আৰু প্রসংগীয়া গায়ন-বায়ন, বৰ দোহৰীয়া হৈ বৰবায়ন হ‘বলৈ পুৰুষোত্তমৰ বেছি বছৰ নালাগিল। উঠি অহা ‘নটুৱা ভকত‘সকলক ‘আগনটুৱা’ হৈ নৃত্যশিক্ষা দিয়াৰ পৰা নাট পৰিচালনা কৰি গীত-বাদ্য কৰালৈকে‍, পুৰুষোত্তম লায়েকৰ বৰবায়ন। গোলাই বৰবায়নৰ পাছত চৌষষ্ঠিখন মাটি আখৰাত সম্পূর্ণ নিপুণ বুলি পুৰুষোত্তমৰ সমগ্র অঞ্চলটোত নাম হৈছে। তৰালী বাইদেউৰ দলটোত ৰাজধানী আৰু কলিকতাতো যোৱাকেইবছৰত কেইবাটাও অনুষ্ঠান কৰি আহিছিলগৈ সি তাৰ দলৰ সৈতে। 

 
    দিল্লীত থাকোঁতে‍ই পুৰুষোত্তমে খবৰটো পাইছিল যদিও বিদেশৰ নৃত্যশিল্পীৰ দল এটাৰ লগত ব্যস্ত থকাৰ বাবে সেই সময়ত আহিব নোৱাৰিলে। বহালৈ আহিহে খবৰবোৰ পাইছে সি। গজেন আতৈ অশীতিপৰ। বাঁওকাণখনে কিছু কম শুনে। হৰেনে‍ই সকলো চোৱা-চিতা কৰে‍। ঘাটৰ ব্যৱসায় মোটামুটি ভাল। উঁৱলি যোবা বহাটোৰ বহু মেৰামতি কৰালে সি। নতুন পানীকল এটাও লগোৱালে।
 
    চলাজনা প্রভুঈশ্বৰ থাঁকোতেই ডেকাপ্ৰভুৱে‍ সাংসাৰিক হোৱাৰ মন বান্ধি ননৈ চুকৰ গাভৰু এগৰাকীৰ লগত ঘৰ বান্ধিলেগৈ‍৷ নতুন এজনৰ সন্ধান চলি থাকোঁতে‍ই প্রভুঈশ্বৰ বৈকুণ্ঠগামী হ‘ল। পুৰুষোত্তমে দিল্লীতে‍ উপবাস কৰি নিয়ম-কাৰণখিনি কৰিছিল। এতিয়া বুঢ়াভকতে শৰাই এখন যোগাৰ কৰিছে, পুৰুষোত্তমৰ পৰি‍শুদ্ধিৰ বাবে।
    প্রায় দুবছৰ সমিতিয়ে চলোৱাৰ পাছতহে বেবেজীয়াৰ ফালৰ ডেকা গোসাঁই এজনা পোৱা গ‘ল। এতিয়া ডেকা প্রভুক নির্মালি দি থোৱা হৈছে। সোনকালেই প্রভু ঈশ্বৰৰ বিষয়বাব পাব। বুঢ়াভকতৰ লগতে পুৰুষোত্তম ‘গুৰু সেৱা’ কৰি‍বৰ বাবে ওলাল। বিয়লি প্রসংগৰ পাছত ডেকাপ্রভুৱে‍ দীঘলীয়া আশীর্বাদ দিলে। সুন্দৰ স্বাস্থ্যৰ, মেদহীন দেহৰ, উজ্জ্বল চেহেৰাৰ ডেকাপ্রভু। পুৰুষোত্তমে মনতে জুকিয়ালে আমাতকৈ ৫/৬ বছৰহে ডাঙৰ হ‘ব বয়সে।
 
    “তোম্বাৰ কথা জনা হৈছে বৰবায়ন, দিল্লীত বেছ কিছু নাম কৰিছে শুনিছোঁ। বিদেশ ভ্রমণো হ‘ল কেইবাবাৰো।”— ডেকাপ্ৰভুৱে‍ মাত লগালে।
    ডেকাপ্রভুৱে‍ দেখিছোঁ কম সময়তে আমাৰ ঠাঁচৰ কথা-বতৰাও শিকি পেলালে।— পুৰুষোত্তম মনতে ভাবিলে। তেৰাৰ কথাষাৰত আন্তৰি‍কতাতকৈও কিছু ঈৰ্ষা আৰু শ্লেষ থকা যেনহে বোধ হ‘ল পুৰুষোত্তমৰ।
    ‘‘গুৰুজনাৰ কৃপা! কৰি আছোঁ আৰু যি পাৰিছোঁ।’’— পুৰুষোত্তমে উত্তৰ দিলে। সন্ধিয়া শৰাইৰ সময়তো, ডেকাপ্রভুৰ পুৰুষোত্তমৰে‍ বহু বার্তালাপ হ‘ল। ডেকাপ্রভু কৌতূহলী । পুৰুষোত্তমৰ কাম, বিদেশ ভ্রমণ, দিল্লী চহৰ আদিক লৈ তেওঁৰ অনন্ত আগ্রহ। পুৰুষোত্তমৰ কিবা এটা ভাল নালাগিল। কীর্তনঘৰৰ পবা বহালৈ অহা সৰু বাটটোতে‍ বহু দিনৰ মূৰত পুৰুষোত্তমে‍ আকৌ শেৱালিফুলৰ গোন্ধ পালে। চিনাকি গোন্ধ!
 

 
    বছৰ বাগৰি গৈছে। নিজৰ একনিষ্ঠ সাধনা আৰু চেষ্টাৰে‍ পুৰুষোত্তমে‍ নিজাববীয়া চিনাকি এটা সৃষ্টি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। জ্ঞান অন্বে‍ষণৰ অপাৰ আগ্রহৰ বাবে এই নৃত্যকলাৰ বিষয় এটাতে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সর্বোচ্চ বিদ্যায়তনিক ডিগ্রী লাভ কৰিবলৈও পুৰুষোত্তম সক্ষম হৈছে। দেশৰ মানচিত্রত এই নৃত্যকলাক প্রসাৰ আৰু প্রচাৰ কৰাত পুৰুষোত্তমে একনিষ্ঠভাৱে লাগি আছে। বিদেশতো পুৰুষোত্তমৰ সুনাম হৈছে। দিল্লীৰ এছ‘চিয়েশ্যনে‍ দিয়া দুটা কোঠাতে থাকি, পুৰুষোত্তমে‍ নিজৰ কৃচ্ছ্ৰ সাধনা অব্যাহত বাখিছে। দুবছৰৰ আগতে তেওঁৰ স্কুলখনৰ শাখা বঢ়াবৰ বাবে দুতিবাম বঢ়াভকতৰ বহাৰ প্রকাশক আনি লৈছে। প্ৰকাশে ইয়াৰ শাখা দুটাৰ শ্রেণীবোৰ চায়। ভালেমান ছাত্র-ছাত্রী।
    অধ্যাপক হিচাপে পুৰুষোত্তমে‍‍ যথাযোগ্য সন্মান পাইছে। নিজ ঠাইতো পাইছিল। কিন্তু তাত কিবা এটা উকা আছিল।নিস্তেজ শেৱালি ফুলৰ দৰে‍। ইয়াত উজ্জ্বল আৰু সতেজ। সন্মানৰো ৰং থাকে। 

 
    বুঢ়াভকতসকলৰ মধ্যস্থতাত, পুৰুষোত্তমে সেইবাৰলৈ‍ নিৰাময় পালে। প্রভুঈশ্বৰে‍ চৰ্ত বান্ধি দিলে, অন্ততঃ তিনিবছৰলৈ নিজা পচন্দৰ কোনো শিল্গীক পুৰুষোত্তমে অনুষ্ঠানৰ বাবে নিব নোৱাৰিৰ আৰু প্রভু ঈশ্বৰৰ পূর্ব অনুমতি আৰু নির্বাচন মতেহে নিব পাৰিব। অন্যথা নিজ ঠাইত সোমোৱা নিষিদ্ধ কৰা হ‘ব। বহাৰ পৰাও বিতাৰিত হ‘ব লগা হ‘ব। নির্বিবাদে মানি  লৈ পুৰুষোত্তম গুচি আহিছিল। পাৰে‍, আন বহু শিল্পী আছে চিনাকি। এচাম উঠি অহা দক্ষ শিল্পী আছে। তেওঁলোকক লৈ অনুষ্ঠান কৰিব পাৰে‍। কিন্তু নিজৰ ঠাইৰ টান, শিপাৰ টানে‍ পুৰুষোত্তমক আশ্বাসিত কৰে‍। তাতে নীৰেনৰ বাঁহী, মহেনৰ গায়ন আৰু গোপাল বায়নৰ সমকক্ষ সতকাই পোবা নাযায়। থুলৰ মিলটোৱে‍ পুৰুষোত্তমক সাহস যোগায়।
 
    মার্টিনাৰ আগৰ মেইলটোৰপৰাই আচলতে পুৰুষোত্তমৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ সময় আহি পৰিছিল। তিনিমাহৰ পাছত বার্লিনত বিশ্বৰ ধ্রুপদী নৃত্যৰ এক বৃহৎ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্রতিযোগিতা হ‘ব। এই মঞ্চখন বিশ্বৰ এখন অতি সন্মানীয় মঞ্চ। সমগ্র এছিয়াৰ পৰা কেইটামান দলহে নির্বাচিত হৈছে আৰু আমাৰ দেশৰ পৰা একমাত্র পুৰুষোত্তম বৰবায়নৰ দলটো। জাতীয় দায়িত্বৰ লগতে ইয়াৰ লগত ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মানৰ কথাও জড়িত হৈ আছে। আজি মার্টিনাই সেয়েহে অনতিপলমে যোগদান নিশ্চিত কৰিবলৈ কৈছে। নহ‘লে আন কোনো এটা দলক বাছনি কৰা হ‘ব। ধ্রুপদী নৃত্যৰ অলিম্পিক এয়া। কোন সতে এৰি‍ দিব সি! বহু বছৰীয়া কষ্টৰ ফচল ফলাৰ সময় এয়া পুৰুষোত্তমৰ। পুৰুষোত্তমে‍ জানে, নীৰেন, কমল, গোপালহঁত সাজু হৈ উঠিব। তেওঁ মাত্র আজ্ঞা কৰিলেই হ‘ল। কিন্তু প্রভুঈশ্বৰৰ আগতীয়া অনুমতি, তিনি বছৰৰ সময় আৰু প্রত্যেকবাৰতেই ভিন্ন শিল্পীৰ চর্তটো কোনোপধ্যেই পালন নহ‘ব। চর্তভংগ। নিজ ঠাইৰ নিয়ম ভংগ হ‘ব। হয়তো নিজ ঠাইত প্ৰৱে‍শ কৰা আৰু বুঢ়াভকতৰ বহালৈ যোৱা জীৱনটোৰ বাবে নিষিদ্ধ হ‘ব।
    শিপাডাল ছিগি যাব। পুৰুষোত্তম বিহ্বল হৈ পৰিল। হঠাৎ আগৰজনা প্রভুঈশ্বৰক দিয়া বাইকশাৰী এক বোজা  যেন অনুভৱ হ‘ল পুৰুষোত্তমৰ। সেই আস্থা আৰু বিশ্বাস ভাঙিব লাগিব নেকি? নিজকে সুধিলে পুৰুষোত্তমে। 
    মাৰ্টি‍নাৰ মেইলৰ শেষৰ বাক্যশাৰীলৈ মনত পৰিল— “প্লিজ ৰি‍প্লাই এট্‌ দা আৰ্লিয়ে‍ষ্ট।’’ সোনকালে। অনতিপলমে উত্তৰ লাগে!
 

 
    প্রকাশ হয়তো টোপনি গ‘ল। একো সাৰ-সুৰ নাই। নহ‘বৰে‍ই কথা। ফেঁহুজালিলৈ কিমান পৰনো বাকী!
    পুৰুষোত্তম বিছনাৰ পৰা উঠি আহিল। খিৰি‍কীখন খুলি দিলে, চ‘তমহীয়া চেঁচা বতাহজাকে চুই গ‘ল তাৰ দেহ-মন-আত্মাক। ব’হাগলৈ হয়তো বেছি দিন নাই। দূৰৈ‍ত চৰাই এটাৰ ৰিণিকি ৰিণিকি মাত কাণত পৰিল পুৰুষোত্তমৰ। ষ্ট্ৰীট লাইট দুটাৰ পোহৰ কমি আহিছে। আঁহতজোপাৰ পাতবোৰ কিছু লৰিছে‍৷ বাটটো দীঘল দি পৰি আছে। এচমকা পোহৰে‍ বাটটো ক্রমান্বয়ে পোহৰাই আনিছে। পুৰুষোত্তমে দীঘলকৈ উশাহটো ল‘লে। কিবা অচিন ফুলৰ সুবাস এটা নাকত লাগিল, বহু দিনৰ পাছত, শেৱালি ফুল নহয়তো? ধেৎ, চ‘তত ক’ৰ শেৱালি‍ ফুল ফুলিব! পুৱাৰ প্রসংগৰ পাছতে কাম কেইটামান কৰিব বুলি পুৰুষোত্তমে মনতে ঠিৰাং কৰিলে। নীৰেন, গোপালহঁতলৈ‍ ফোন কৰি সাজু হ‘বলৈ ক‘ব। মার্টিনাক মেইল কৰি যোগদান নিশ্চিত বুলি জনাব আৰু প্রভু ঈশ্বৰলৈ এটা ফোন কৰিব। নহয়! এখন দীঘলীয়া চিঠি লিখিব, পুৱাতে‍ই পঠাব।
 
পুৰুষোত্তমে ঘোষা এফাকি আওৰালে‍-
                    জ্ঞানে বা অজ্ঞানে         মাধৱৰ নাম
                                যিজনে ফুৰে সুমৰি।
                    তাক মোৰ বুলি         হাতে অস্ত্র তুলি
                                ৰাখিয়া ফুৰন্ত হৰি‍।।”
    পুৱাৰ কোমল ৰ’দ অলপ আহি পুৰুষোত্তমৰ মুখত পৰিলহি।
    বাটটো এতিয়া সম্পূর্ণ পোহৰ হৈ পৰিছে। পুৰুষোত্তমে‍ যেন বাটটোৰ অন্তত নিজ ঠাইৰ বাটচ‘ৰাখন দেখা পালে!